Yemde Ekonomik Kayıpların Önlenmesi

20 Ağustos 2025

Uğraş Kaynarca – Veteriner Hekim

Kümes hayvanı yemi pahalı bir üründür. Yem kullanımındaki herhangi bir kayıp veya azalma, kümes hayvanı işletmelerinin kârlılığını ciddi şekilde etkileyebilir. Bu nedenle, hem piliç hem de yumurtacı tavuklar için yemin daha ekonomik kullanımını sağlayacak yaklaşımlar, kümes hayvanı üreticileri tarafından değerlendirilmelidir.

Hammadde muhafazası

Yüksek kaliteli hammadde tedarik etmek, iyi yem üretmenin yoludur ve bu, yem tedarik zincirinde yer alan herkesin aklında olan en önemli şeydir. Peki bu pahalı malzemeleri nasıl iyi muhafaza edebilirsiniz?

Yemin uygun şekilde depolanması, özellikle zorlu çevre koşullarında yemin kalitesini korumak ve küf ve diğer faktörlerin neden olduğu hasardan korumak için önemli ve genellikle göz ardı edilen bir faktördür. Örneğin Mısır’daki saha çalışmaları, çoğu çiftlikte yemin, sıklıkla küf hasarına ve kemirgenler, yabani kuşlar ve/veya böceklerin istilasına maruz kaldığı barınakların altında istiflendiğini ortaya koymuştur. Bir çiftlikte yapılan mikrobiyal yem analizi, normal seviye olan 5.000 cfu/g’ın aksine, 22.000 cfu/g’lık bir küf değeri ortaya koymuştur. Bu durumda, düşük yem verimliliği ve düşük büyüme oranlarıyla karşılaşılmıştır. Yem silolarda depolansaydı bu tür sorunlar hafifletilebilirdi.

Maddi açıdan bakıldığında, 20 tonluk bir silonun maliyetinin sadece üç yılda geri kazanılabileceği ve bunun da yılda 300 ABD dolarına (kötü depolama koşulları nedeniyle zarar gören yemin değeri) kadar tasarruf sağlayabileceği tahmin ediliyor.

Yem işleme

Pelet yemler genellikle yem yoğunluğunu ve alımını artırır ve ayrıca büyümeyi ve yem verimliliğini artırır. Tablo 1’de, pelet ve öğütülmüş yemlerle beslenen piliçlerin performansını karşılaştıran üç deneyin sonuçları gösterilmektedir. Bu deneyler, benzer bakım koşulları altında aynı tavuk ırkı üzerinde gerçekleştirilmiştir. Burada pelet uygulamalarında gözlemlenen yem dönüşümü farklılıkları, pelet kalitesindeki farklılıklarla bağlantılı olabilir.

Pelet yemlerdeki ince taneciklerde her %10’luk artışla yem dönüşümünde %0,01’lik bir kayıp olduğu tahmin edilmektedir. Pelet kalitesi yem fabrikasından çıktıktan hemen sonra yeterli görünse de, asıl önemli olan sürünün kümesteki yemi tükettiği andaki pelet kalitesidir. Bu nedenle, piliç yemliklerine gelen peletlerin kalitesini iyileştirmeye yönelik her türlü çaba gösterilmelidir.

Yem Atıklarının Kontrolü

Yemin, kuşun içine girmeden israf edilmesinin veya kaybolmasının birçok yolu vardır. Örneğin, uzun gagalar, kuşlara yemle oynama olanağı sağlar ve bu yem yere ulaştığında ve yataklık malzemelerine karıştığında tüketilemez. Bu nedenle, gaganın doğru şekilde kesilmesi bu sorunu hafifletmek için çok önemlidir. Yemliklerin aşırı doldurulmasından kaçınılmalı ve kayıpları en aza indirmek için yemliklerdeki yem belirli seviyelerde tutulmalıdır (Tablo 2).

Kümes hayvanı çiftliklerinde kemirgen istilası da yem kullanımını etkileyen yaygın bir sorundur. 250 gramlık bir sıçan, her gün ağırlığı kadar kullanılabilir yem yiyebilir. Bir sıçan ayrıca yediği yemin 10 katını dışkısı, idrarı ve tüyleriyle kirletebilir ve bu da yemi kuşlar ve hatta sıçanların kendisi için kullanılamaz hale getirebilir. Bu, kemirgen istilası durumunda bir kümes hayvanı çiftliğinin her yıl tonlarca yem kaybedebileceği ve bunun sonucunda yüksek maddi kayıplar yaşanabileceği anlamına gelir. Bu nedenle, kemirgen istilasını kontrol altına almak için mümkün olan her türlü yöntem kullanılmalıdır. Örneğin, yeterli sayıda tuzak bulunması ve kümes hayvanı yemine erişimin engellenmesi koşuluyla, tuzaklama yöntemi kemirgen popülasyonunda %60-70’e varan bir azalmaya yol açabilir.

Protein besleme

Özellikle yumurtacı tavuklarda, çok fazla yem harcamadan tatmin edici bir performans elde etmek için uygun bir protein besleme sistemi düşünülmelidir. Yavaşlama fazı protein beslemesi, yem maliyetini düşürmede ve aşırı N atılımını hafifletmede etkili bir yaklaşımdır (Tablo 3).

100.000 kanatlı bir çiftlikte, bir yıl boyunca sabit %16,5 proteinli diyetlere kıyasla yavaşlama fazı protein diyetlerinin kullanılması, 7,5 ton daha az protein kullanımıyla sonuçlanır. Ayrıca, yılda yaklaşık 4,5 ton daha az gübre azotu üretilir ve bu da yavaşlama fazı beslemesini çevresel açıdan uygun hale getirir.

Diyet enerjisi ve yem maliyetleri

Enerji, piliç yemlerinde önemli bir maliyet bileşenidir. Bununla birlikte, düşük enerjili yemler, yağ sindirilebilirliğini artırmak ve kuşun performansından ödün vermeden diyet enerjisindeki azalmayı telafi etmek için bir emülgatör ile formüle edilebilir. Bu, daha az pahalı yağ ve sıvı yağ eklenmesi ve sonuç olarak daha düşük bir maliyet anlamına gelir (Tablo 4).

Buradan, bir emülgatör kullanılarak bazal rasyonun 3.100 kcal’den 3.000 kcal’ye düşürülmesinin, yağ ve katı yağ eklemeyi azaltacağı ve yem maliyetlerinde ton başına 10 €’dan fazla bir düşüşe yol açacağı sonucuna varılabilir.

Enzim kullanımının yem maliyetleri üzerindeki etkisi üzerine yapılan bir çalışmada, mısır bazlı piliç yemlerinde 1 g/kg oranında amilaz, proteaz ve fitaz karışımı kullanılmıştır. Enzimler, standart bir diyetle beslenen kuşlarla aynı seviyede canlı ağırlık kazanımı ve yem dönüşümünü korurken (ME’de 145 Kcal/kg azalma, amino asitlerde %4 azalma, toplam fosforda %0,10 azalma ve kalsiyumda %0,12 azalma) diyette gerekli besin maddelerinin miktarını azalttı ve bunun sonucunda yem maliyetinde ton başına yaklaşık 11,00 ABD doları tasarruf sağlandı. Ekzojen enzimlerin eklenmesi, pahalı yem malzemelerinin daha ucuz olanlarla değiştirilmesiyle yem maliyetlerini de düşürüyor gibi görünmektedir. Örneğin, ucuz bir protein kaynağı olan kolza tohumu ununa fitaz enzimi eklemenin, piliçler için yaygın olarak kullanılan soya unu kadar besleyici olduğu bulunmuştur. Kolza tohumu unu, soya fasulyesinden ton başına yaklaşık 130 ABD doları daha ucuzdur.

Kuşlardaki Kayıplar

Yem yönetimi ve yem formülasyonunda en iyi uygulamalar uygulansa bile, kümes hayvanı yetiştiricileri kuş düzeyinde yem maliyetlerinde önemli bir artış yaşayabilir. Örneğin, kışın tüy örtüsünün zayıf olması, düşük sıcaklıklarda yem tüketiminin artmasına neden olurken, yumurta üretimi baskı altında kalacaktır. Tüyleri tamamen dökülmüş tavuklarla karşılaştırıldığında, tüysüz tavuklar 15°C’de kuş başına 40 g, 18°C’de ise kuş başına 30 g daha fazla yem tüketebilir.

Avustralya’dan gelen raporlar, bu durumda bu tür ekstra yem tüketiminden kaynaklanan artan yem maliyetlerinin yıllık 6,57 milyon Avustralya dolarına ulaştığını ortaya koymuştur; bu da tavukların kışın sıcak tutulmasının gerekliliğini doğrulamaktadır. Ancak, bu stratejinin uygulanabilir olması için öncelikle ısıtma maliyetinin yem maliyetindeki artışla dengelenmesi gerekir ve bu da çiftlik ekonomisine fayda sağlayabilir.

Ayrıca, yem verimliliğinin Gumboro, Koksidiyoz ve Salmonella ile enfekte kuşlarda sırasıyla %25, %18 ve %10 oranında azaldığı tahmin edilmektedir. Beslenme veya paraziter hastalıklarda da benzer tepkiler beklenebilir. Bu nedenle, daha iyi sağlık, performans, yem kullanımı ve en önemlisi gelirler için tüm bu durumlarda etkili veterinerlik programları dikkate alınmalıdır.
Referanslar talep üzerine mevcuttur.

Keyifli okumalar dileriz.